راجع به اختیار و آزادی بشر
علامه مجلسی(ره) در جلد سوم بحارالأنوار، در باب اختیار و استطاعت، روایتی از مدافع حریم ولایت، شاگرد مبرّز مکتب جعفری «هشام بن الحکم» آورده که خلاصه آن به فارسی چنین است:
«زندیق» : از امام جعفرصادق(علیه السلام) پرسید: مرا خبر ده از خدای عزّوجّل با اینکه قدرت داشت همه مردم را مطیع و موّحد بیافریند، چرا آنان را اینطور نیافرید؟
«امام جعفرصادق(علیه السلام)» : اگر همه را مطیع می آفرید، در طاعت مجبور بودند و پاداشی برای ایشان نبود؛ چه در این صورت طاعت، عمل آنان شمرده نمی شد و بهشت و دوزخ به عنوان پاداش و کیفر معنی نداشت. لکن آنان را مختار آفریده و به طاعت امرشان فرموده و از نافرمانی و معصیت بازشان داشته و به وسیله پیامبران و کتب آسمانی، عذر و بهانه آنان را قطع و حجت را بر ایشان تمام کرده است.و نتیجه اش این است که چنانچه راه اطاعت پیمایند طاعت، کار ایشان و خوبی شان مستند باشد و سزاوار پاداش باشند. و چنانچه راه نافرمانی پیمایند معصیت، کار آنان و بدی شان مستند باشد و سزاوار کیفر باشند.
«زندیق» :
«امام جعفرصادق(علیه السلام)» : کار نیک کار بنده است و خداوند به او امر فرموده و کار بد هم کار بنده است و خداوند از آن نهی فرموده است.
«زندیق» :
«امام جعفرصادق(علیه السلام)» : چرا بوسیله نیروی خدا داده است.لکن بنده با همان وسیله ای که کار خوب انجام می دهد، قادر است کار بدی را که خداوند از آن نهی فرموده، انجام دهد.
«زندیق» :
«امام جعفرصادق(علیه السلام)» : پروردگار از چیزی نهی نفرموده، مگر اینکه می داند که بنده قادر به ترکش می باشد. و به چیزی امر نفرموده، مگر اینکه می داند که بنده قادر به انجامش می باشد. چرا که ظلم و ستم و عبث و بیهوده و تکلیف مالایطاق و طاقت فرسا، نسبت به ساحتش روا نباشد؛ و اگر امر به چیزی فرماید که بنده قادر به انجامش نباشد و نهی از چیزی فرماید که بنده قادر بر ترکش نباشد، امر و نهی عبث، به علاوه از نظر تکلیف مالایطاق ظلم و ستم به بنده خواهد بود.
«زندیق» :
«امام جعفرصادق(علیه السلام)» : خداوند همه بندگان را قابل برای اسلام و قادر بر آن آفریده و آنان را امر به ایمان و نهی از کفر فرموده. عنوان کفر به واسطه انتخاب کفر بر کافر عارض می شود و هنگام خلقت، خداوند او را کافر نیافریده. یعنی عنوان کفر در نهاد و آفرینش کافر نیست تا مجبور به کفر باشد؛ بلکه انتخاب کفر پس از بلوغ و رسیدن به زمانی است که حق بر او عرضه شده و حجت بر او تمام شده است و پس از شناختن حق، او را انکار نموده است و به سبب انکار، کافر شده است.
«زندیق» :
«امام جعفرصادق(علیه السلام)» : از نظر عدل و رأفت پروردگار سزاوار نیست که برای بنده، شر مقرر و مقدر فرماید و صدور شر را از وی خواسته باشد. سپس با اینکه می داند استطاعت بر خیر ندارد و ترک شر برایش مقدور نیست او را امر به خیر فرماید و به ترک خیر معذبش گرداند.
منبع: کتاب هشام بن الحکم، ص ۲۰۱.
**اللّهم عجّل لوليک الفرج**